ضرورت توسعه صنعت حمل‌ونقل به هزار و یک دلیل
طی سال‌های گذشته همواره بسیاری از کارشناسان نسبت به رویکرد وزارت صنایع و معادن در حمایت بی چون و چرا از صنعت خودروسازی کشور انتقاد داشته و عنوان کرده‌اند که سایر صنایع مربوط به حمل و نقل عملا در سایه صنعت خودروسازی محو شده‌اند و هیچ توجهی به آن‌ها نشده است.

به گزارش خبرنگار خبرگزاری دانشجویان ایران (ایسنا)، چندی پیش زمانی که علی‌اکبر محرابیان در همایش صنایع دریایی در جزیره کیش شرکت کرد و در اظهاراتی از قصد ایران برای اجرای پروژه‌های مشترک در صنعت هوایی با برخی از کشورهای غربی خبر داد، اولین گمانه‌زنی‌ها در خصوص فعال‌ شدن وزارت صنایع و معادن در حوزه صنعت حمل و نقل آغاز شد.

درست یک روز بعد از همایش صنایع دریایی، محرابیان در حکمی احمد قلعه‌بانی رییس وقت سازمان گسترش و نوسازی صنایع ایران (ایدرو) را به عنوان متولی اصلی صنعت حمل و نقل در وزارت صنایع و معادن کنار گذاشت و سید مجید هدایت را از سازمان صنایع هوایی وزارت دفاع جایگزین وی کرد. در واقع این تغییر نیز به حضور فردی با تجربه کاری در یکی از صنایع حمل و نقلی در ایدرو منجر شد.

جالب اینجاست که چند روز بعد نیز وزیر صنایع و معادن در مراسم تودیع و معارفه روسای پیشین و جدید ایدرو از عملکرد این سازمان در حوزه صنایع حمل و نقلی مانند صنعت واگن سازی و دریایی انتقاد کرده و عملکرد ایدرو را در این زمینه غیرقابل قبول دانست.

محرابیان در آن مراسم با اشاره به این‌که امروز هیچ اقتصادی در دنیا نمی‌تواند بدون رونق صنایع حمل و نقل خود به شکوفایی دست پیدا کند، ابراز امیدواری کرده بود که ایدرو در دوره مدیر جدید آن حضور خود را در صنایع حمل و نقلی گسترش دهد.

نکته جالب اینجاست که در هیچ‌یک از این سلسله اتفاقاتی که رخ داد، تقریبا اشاره‌ای به صنعت خودروسازی نشد و این برای نخستین بار است که وزیر صنایع و معادن فارغ از حواشی مربوط به این صنعت پر دردسر، روی دیگر صنایع حمل و نقلی مانند هوایی، دریایی و ریلی متمرکز شده است.

ضرورت توسعه صنایع حمل و نقلی به هزار و یک دلیل

این در شرایطی است که از سال‌ها پیش کارشناسان مختلف اعلام کرده بودند که وزارت صنایع و معادن بهتر است به جای این همه توجه و سرمایه‌گذاری در صنعت خودروسازی کشور به توسعه صنایع حمل و نقلی استراتژیکی مانند هوایی، دریایی و ریلی روی آورد. سرمایه‌گذاری در این سه صنعت اگرچه بسیار سنگین و بلندمدت است، اما نتایجی که از سرمایه‌گذاری در این صنایع حاصل می‌شود، بسیار خیره‌کننده و فراتر از تصورات است.

شاید اولین و ساده‌ترین نتیجه توسعه صنایع حمل و نقلی در کشور، گسترش حمل و نقل از همه نوع آن باشد. از رونق ترانزیت کالا که می‌تواند سالانه میلیاردها دلار برای کشور درآمدزایی داشته باشد تا ایرانگردی و جهانگردی که علاوه بر ایرانیان باعث ایجاد تسهیلات برای گردشگران خارجی می‌شود که قصد بازدید از ایران را دارند.

توسعه سه صنعت هوایی، دریایی و ریلی برخلاف توسعه صنعت خودروسازی مشکلات جانبی چندانی مانند آلودگی هوای شهرها، ترافیک و تصادفات جاده‌ای را هم ایجاد نمی‌کنند و این سه صنعت قادرند حجم عظیمی از مسافر را با کمترین قیمت ممکن با امنیت بالا و در زمان مناسب از مکانی به مکان دیگر انتقال دهند.

البته سه ویژگی که در بالا به آن‌ها اشاره شد، زمانی حاصل می‌شوند که عزمی برای توسعه آن‌ها در کشور وجود داشته باشد. متاسفانه طی سال‌های اخیر هر سه صنعت هوایی، دریایی و ریلی مورد بی‌مهری مسوولان قرار گرفته و این صنایع عملا در سایه صنعت خودروسازی محو شده‌اند.

استراتژی نداریم

شاید اگر آن زمان که در مورد کاهش یا افزایش تعرفه واردات خودرو به کشور جنجال می‌شد، کمی هم به فکر توسعه صنعت دریایی می‌افتادیم، امروز مناطق ساحلی ایران این‌طور توسعه نیافته باقی نمی‌ماندند؛ یا این‌که قادر بودیم ایمنی ناوگان هوایی خود را بالا برده تا شاهد از دست دادن هموطنانمان نباشیم؛ یا این‌که اگر بیشتر به فکر بودیم، امروز خط آهن به دور افتاده‌ترین نقاط کشور نیز کشیده شده بود و واگن دست دوم از چین و روسیه وارد نمی‌کردیم.

اما یکی از مشکلات اساسی بر سر راه توسعه صنایع حمل و نقلی در کشور نبود استراتژی برای این صنایع است. در حالی که ایدرو در زمینه صنعت خودروسازی کشور اقدام به تهیه استراتژی و برنامه بلندمدت کرده، به نظر می‌رسد چنین استراتژی در زمینه صنایع هوایی، دریایی و ریلی وجود نداشته باشد؛ البته هرچند که همان استراتژی صنعت خودروسازی هم هنوز به تایید نهایی نرسیده است.

تبعات هدفمند شدن یارانه‌ها، دلیل اظهارات وزیر

اما شاید بتوان یکی از دلایل اصلی جهت‌گیری‌های اخیر وزیر صنایع و معادن در مورد لزوم توجه به توسعه صنایع حمل و نقلی را بحث هدفمند شدن یارانه‌ها و تاثیر آن بر بهای حامل‌های سوخت دانست.

پیش‌بینی می‌شود در صورت آزادسازی قیمت، تقاضا برای خرید بسیاری از خودروهای پرمصرف تولید داخل کاهش یافته و در این زمان تقاضا برای استفاده از وسایل حمل و نقل عمومی افزایش چشمگیری خواهد داشت؛ بنابراین اگر صنایع حمل و نقلی توسعه کافی پیدا نکنند، دقیقا مشخص نیست که هدفمند شدن یارانه‌ها چه تبعات منفی روی زندگی ایرانی‌ها خواهد گذاشت.

صنعت خودروسازی هم ناموفق بوده

جالب اینجاست که علاوه بر توسعه نیافتگی مناسب صنایع هوایی، دریایی و ریلی در کشور، حتی صنعت خودروسازی در حوزه تولید وسایل حمل و نقل عمومی هم عملکرد مناسبی را از خود نشان نداده است. به طوری که آمار نشان می‌دهد تولید ون و اتوبوس که از جمله مهمترین وسایل حمل و نقل عمومی درون شهری به شمار می‌روند، طی سال جاری تاکنون با کاهش مواجه شده و تنها تولید مینی‌بوس افزایش یافته است.

این در شرایطی است که صنعت دریایی و ریلی کشور به ویژه در حوزه واگن‌سازی نیز هم‌اکنون چندان مناسب نیست و از سوی دیگر در وزارت صنایع و معادن نیز عملا هیچ شرکت یا سازمان خاصی در زمینه توسعه صنایع هوایی فعالیت نمی‌کند.

کارشناسان اعتقاد دارند که تکلیف وزارت صنایع و معادن و ایدرو در زمینه توسعه صنایع دریایی و ریلی کاملا روشن است؛ چرا که هم‌اکنون واحدهایی بزرگی در کشور در این دو حوزه فعالیت می‌کنند که البته نیاز به اصلاح ساختار جدی و حمایت کافی دارند.

از ایزوایکو، اروندان و صدرا در صنعت دریایی گرفته تا واگن پارس در صنعت واگن‌سازی کشور و دیگر واحدهای فعال در دو حوزه صنایع دریایی و ریلی نیازمند تدوین استراتژی دقیق و جامع و در عین حال حمایت‌های مالی، مدیریتی و قانونی فوری هستند.

توسعه صنعت هوایی با مشارکت هدایت و منطقی؟

اما در این بین به نظر می‌رسد که مشخص نیست ایدرو در حوزه صنایع هوایی چگونه فعالیت خواهد کرد. هم‌اکنون هیچ شرکتی متعلق به ایدرو وجود ندارد که به طور خاص در صنعت هوایی فعالیت داشته باشد. این در حالیست که رییس جدید ایدرو در تازه‌ترین اظهارات خود به ایسنا گفته که ساخت هواپیماهای موردنیاز کشور در دستور کار قرار گرفته است و ایران به این زودی‌ها به ساخت هواپیماهای پهن‌پیکر نیاز پیدا نمی‌کند. حال باید این سوال را پرسید که آیا ایدرو هم قصد دارد مجددا وارد حوزه صنعت هوایی شود یا این‌که این کار در سازمان هوایی وزارت دفاع - خانه سابق هدایت و خانه جدید منطقی - انجام خواهد شد؟

این در حالیست که بخش مهمی از سوابق کاری هدایت، رییس جدید ایدرو مربوط به حوزه صنعت هوایی می‌شود که از آن جمله می‌توان به ایجاد فرودگاه در ایالت سند پاکستان و مسوولیت اجرای طرح‌های بزرگ در این بخش از جمله فرودگاه امام خمینی (ره) و مدیریت صنایع هوایی وزارت دفاع اشاره کرد.

مجید هدایت در جایی در این باره گفته است: "رییس‌جمهور به سازمان صنایع هوایی ماموریت داده بود که در مدت 10 سال برای ساخت 20 هزار صندلی در بخش هوایی آماده شود که این اتفاق با همکاری 150 کارشناس تراز اول آغاز شد. این موضوع در وزارت صنایع و معادن در قالب همکاری‌های داخلی و خارجی تعریف شده و مطمئنا با فضا و عزمی که برای ساخت هواپیماهای موردنیاز در کشور آغاز شده، این هدف مهم و استراتژیک به سر انجام خواهد رسید."

در همین حال این احتمال هم وجود دارد که ارتباط تنگاتنگی میان سازمان صنایع هوایی وزارت دفاع و ایدرو به وجود آمده و این دو سازمان صنعتی بزرگ در زمینه توسعه صنعت هوایی کشور با هم همکاری کنند که در این صورت فصل تازه‌ای از همکاری‌های میان وزارت صنایع و معادن و وزارت دفاع آغاز خواهد شد که به نظر می‌رسد در مجموع به نفع صنعت هوایی کشور خواهد بود.

ماموریت پیش رو رییس جدید ایدرو اگر با موفقیت همراه باشد، به طور قطع می‌تواند تحولی شگرف در این بخش از صنایع کشور ایجاد کند و رونق سایر صنایع حمل و نقل بی‌حاشیه را به همراه آورد. این که هدایت تا چه اندازه در این راه موفق خواهد بود، سوالی است که گذشت زمان می‌تواند پاسخگو آن باشد.