سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور بار دیگر هشدار داد: برداشت بی رویه آب از ذخایر سفره های زیرزمینی، مدت هاست دشت های کشور از جمله اراضی وسیعی در جنوب غرب تهران در محدوده مناطق 17، 18 و 19 شهرداری در امتداد جاده کمربندی تهران و همچنین حدفاصل سه راه آذری تا تقاطع بزرگراه آزادگان با آیت الله سعیدی (جاده قدیم ساوه) را با پدیده فرونشست و مخاطرات جدید ناشی از آن مواجه کرده است.

به گزارش ایسنا، براساس یافته های محققان سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، پدیده نشست زمین در منطق جنوب غرق تهران که عمدتا از برداشت بیش از حد آب های زیر زمینی ناشی شده، ضمن آسیب رساندن به تاسیسات انتقال آب شهر، سایر شریان های حیاتی از جمله خطوط انتقال گاز را نیز با مخاطرات جدی مواجه کرده است. علاوه بر این شیب دار شدن زمین در اثر این فرونشست ها، آسیب پذیری اراضی جنوب شهر را در برابر سیل به شدت افزایش داده است.

بنابر اعلام این سازمان، فرونشست بزرگی با وسعت 500 کیلومترمربع و با نرخ سالانه 17سانتی متر جنوب تهران را که با هیچ رودخانه ای تغذیه نمی شود، تهدید می کند که با توجه به نقشه محدوده فرونشست در جنوب البرز، دشت های ورامین، قرچک، مردآباد، مهرشهرکرج و نظرآباد ساوجبلاغ نیز به آن افزوده می شود.

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور به عنوان متولی انجام مطالعات زمین شناسی در کشور، مدت هاست به بررسی و مطالعه علل وقوع این پدیده و تبعات آن پرداخته و در جلسات متعدد کارگروه ملی فرونشست زمین و حفاظت از منابع آب زیرزمینی که با حضور نمایندگان وزارت نیرو (دفتر حفاظت از آب های زیرزمینی)، وزارت جهاد کشاورزی، سازمان نقشه برداری کشور، سازمان حفاظت محیط زیست کشور و سازمان هواشناسی کشور برگزار می شد، بیشتر دشت های کشور را در معرض خطر فرونشست بر اثر برداشت بی رویه از ذخایر آب زیرزمینی تشخیص داد.

این در حالی است که مدیریت حفاظت آب های زیرزمینی شرکت سهامی مدیریت منابع آب وزارت نیرو از آغاز به کار 419 گروه گشت و بازرسی برای شناسایی چاه های غیرمجاز سراسر کشور و تعیین مکان دقیق آنها به کمک دستگاه GPS (موقعیت یاب جهانی) با هدف حضور فیزیکی کارشناسان در مناطق دارای چاه های عمیق و نیمه عمیق، آگاهی از آمار چاه ها، چشمه ها و قنات های مناطق و بستن چاه های غیرمجاز و جلوگیری از برداشت بی رویه خبر داده بود. به طوری که طی سال گذشته از فعالیت حدود پنج هزار چاه غیرمجاز و هفت هزار چاه با اضافه برداشت جلوگیری به عمل آمده است.

بر اساس قوانین موجود به منظور کاهش خسارات ناشی از فرونشست طرح ساماندهی شرکت های حفاری در سطح کشور و تعیین صلاحیت حدود 460 شرکت حفاری و دستگاه های آنها به عهده مدیریت حفاظت آب های زیرزمینی شرکت سهامی مدیریت منابع آب وزارت نیرو است.

چندی پیش وزارت نیرو با ارائه کارت های هوشمند این بار برای کنترل آب، نسبت به افزایش طول عمر چاه ها و رفع اختلافات موجود میان متقاضیان حفر چاه و شرکت های حفاری اقدام کرد که بر همین اساس به کمک سیستم کارت های هوشمند کنترل آب و برق مصرف شده در چاه ها بر اساس سند ملی مصرف آب، از هدر رفتن منابع آب زیرزمینی در چاه ها جلوگیری شود.

مدیریت بهره وری آب وزارت جهاد کشاورزی نیز با تغییر رویکرد خود از تامین آب مورد نیاز کشاورزان به سوی مدیریت بهینه بهره وری، فرهنگ سازی و ارائه دستورالعمل های موجود برای استفاده بهینه از آب موجود و دستیابی به نقطه حداکثر بهره وری از منابع فعلی را در دستور کار قرار دارد.

در همین خصوص تشکل های بهره وری مناسب ذخایر آب زیرزمینی در استان ها بر پایه نظامی قانونمند برای استفاده بهینه از آب تشکیل شده و از سویی، کارشناسان بخش تقاضا و مصرف نیز روی سند ملی الگوی کشت به فعالیت پرداختند تا از این پس به کشاورزان با توجه به میزان آب موجود برای کشاورزی، الگوی های کشت مناسب ارائه شود و این مدیریت به ذخایر آب زیرزمینی کشور به عنوان یک ماهیت ارزشمند و نه به عنوان ماده ای که فراوانی زیادی دارد، توجه می کند.

مشاهدات سازمان نقشه برداری درباره پدیده فرونشست در دشت های کشور نیز از چند سال پیش آغاز شد که به دلیل مشخص نبودن بودجه مورد نیاز، بررسی مشاهدات فرونشست با روند مناسبی ادامه نیافت. با این حال 150 ایستگاه ژئودینامیک سراسری در کشور تاسیس شد که از داده های دریافت شده از این ایستگاه ها برای بررسی مسائل موجود در فرونشست نیز استفاده خواهد شد و در صورت تدوین و ارائه برنامه ها و راهکارهای مقابله با فرونشست در دشت ها و نقاط بحرانی فرونشست، می توان نسبت به درخواست بودجه برای بررسی بیشتر آن اقدام کرد.

براساس اندازه گیری های کارشناسان سازمان نقشه برداری کشور، اراضی وسیعی در جنوب غرب تهران در محدوده مناطق 17، 18 و 19 شهرداری در امتداد جاده کمربندی تهران و همچنین حدفاصل سه راه آذری تا تقاطع بزرگراه آزادگان با آیت الله سعیدی(جاده قدیم ساوه) با پدیده فرونشست مواجه شده است.

از سویی سازمان حفاظت محیط زیست نیز چندی پیش از تکمیل اطلاعات آلاینده های 36 دشت مربوط به 11 استان کشور خبر داد، به نحوی که نمونه برداری از آلوده کننده های آب های زیرزمینی برای بررسی آلاینده شهری و صنعتی با هدف پهنه بندی آلاینده های مختلف در دشت ها و مدل سازی آلاینده ها و پیشنهاد طرح های مناسب برای جلوگیری از توسعه بیشتر این آلاینده ها و در نهایت تدوین پیش نویس قانون جلوگیری از آلودگی آب های زیرزمینی در دستور کار این سازمان قرار دارد.

بررسی های سازمان زمین شناسی نیز حاکی از آن است در منطقه وسیعی از جنوب غرب تهران با مساحت حدود 416 کیلومتر مربع پدیده فرونشست منطقه یی با الگوی V شکل و بیشینه نرخ نشست حدود 16 سانتی متر در سال شکل گرفته و فرونشست در آن همچنان ادامه دارد.

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور به منظور بررسی جامع این پدیده، تعیین راه حل های اصلی ممانعت از گسترش آن و مشخص کردن راهبرد ادامه مطالعات دراز مدت با همکاری سازمان های مرتبط به ویژه وزارت نیرو، سازمان نقشه برداری کشور و وزارت مسکن و شهرسازی، حجم قابل ملاحظه ای از آمار و اطلاعات مورد نیاز را گردآوری کرده است.

در راستای کنترل این پدیده و کاهش خسارت های احتمالی، لازم است در گام نخست هرچه سریعتر نسبت به کاهش بهره برداری از آب زیرزمینی و اعمال مدیریت صحیح منابع آب اقدام لازم انجام شود، در ضمن پایش شریان های حیاتی از جمله خطوط انتقال سوخت، راه آهن، راه، خطوط انتقال نیرو در داخل و پیرامون محدوده فرونشست تا رسیدن به پایداری این ناحیه و توقف نشست کاملا ضروری است.

فرونشست تهران با مساحت حدود64 /415 کیلومتر مربع در موقعیت جغرافیایی 35 درجه و 31 دقیقه و 21 ثانیه تا 35 درجه و 41 دقیقه و 36 ثانیه عرض شمالی و 50 درجه و 58 دقیقه و 41 ثانیه تا 51 درجه و 22 دقیقه و 33 ثانیه طول شرقی در جنوب غربی شهر تهران قرار دارد. محیط این پهنه حدود 17/97 کیلومتر است.

با وجود این که از سال 1347 تا 1382 به تعداد چاه ها به میزان بسیار زیادی افزوده شده، میزان تخلیه کاهش یافته که این مطلب نشانگر کاهش دبی چاه ها و قنات های منطقه به دلیل کاهش سطح سفره آب زیرزمینی است.

براساس بررسی های صورت گرفته، ضخامت آبرفت در قسمت شمالی به بیش از 400 متر و در قسمت شمال غربی به حدود 300 متر و در بخش هایی از شمال، شرق، جنوب شرق و جنوب غرب دشت، به دلیل بالا آمدگی سنگ کف ضخامت آبرفت به کمتر از 25 متر نیز می‏رسد که نحوه گسترش و ضخامت رس در محدوده مطالعاتی رابطه معنی داری با میزان فرونشست نشان می دهد.

به گزارش ایسنا، به زعم کارشناسان سازمان زمین شناسی، کاهش بهره برداری از منابع آب زیرزمینی به ویژه در مناطقی که با افت زیاد مواجه هستند، جلوگیری از برداشت شن و ماسه در مناطق بالادست و در داخل محدوده فرونشست به علت اثر منفی این برداشت ها در تغذیه سفره آب زیرزمینی، تغییر الگوی کشت و استفاده از روش های نوین آبیاری مانند آبیاری تحت فشار، قطره ا ی و بارانی، کشت گلخانه ا ی، عدم کشت محصولات غیر راهبردی و یا استفاده از آب های تصفیه شده پساب های شهری برای آبیاری به منظور کاهش بهره برداری از آب زیرزمینی و تغییر الگوی مصرف آب در بخش صنعت و استفاده از چرخه های بسته آب از راهکارهایی است که می توان در این زمینه به کار برد.

بنابر اعلام سازمان زمین شناسی، در صورت ادامه روند برداشت بیش از حد آب های زیرزمینی، فرونشست شهرستان شهریار استان تهران، با مساحت تقریبی 450 کیلومتر مربع، قطعی است. تحقیقات محققان سازمان زمین شناسی در بررسی پدیده فرونشست جنوب غربی تهران با همکاری سایر مراکز علمی و اجرایی تا شناخت کامل ابعاد مختلف این پدیده و ارائه راهکارهای مناسب به منظور ممانعت از گسترش آن همچنان ادامه خواهد داشت.

به طور کلی افت بیشتر سطح آب زیرزمینی و کسری حجم مخزن آبخوان ها باعث متراکم تر شدن آبخوان و کاهش حجم مفید فضاهای خالی آبخوان شده، به گونه ای که در صورت مناسب شدن بارندگی نیز امکان تعادل بخشی در آبخوان میسر نخواهد بود.

سازمان زمین شناسی و اکتشافات معدنی کشور، تداوم بهره برداری از چاه های غیرمجاز را مساوی با یک فاجعه ملی خوانده که تمام بخش های کشاورزی، صنعتی، شرب و خدمات کشور را مورد هدف قرار داده و می تواند در درازمدت موجب ایجاد بحران گسترده ای شده و ذخایر سطحی و زیرزمینی آب کشور را با چالش جدی مواجه کند.

محمد جواد بلورچی، مدیر امور زمین شناسی مهندسی، مخاطرات و زیست محیطی سازمان زمین شناسی در گفت و گو با ایسنا با هشدار نسبت به تبعات تصویب طرح اجازه برداشت از چاه های غیرمجاز از توقف برگزاری جلسات کارگروه ملی بررسی مخاطرات فرونشست زمین و حفاظت از آب های زیرزمینی و عدم وجود برنامه ای برای پیگیری این جلسات خبر داد و گفت: زمانی برنامه ای می تواند باشد که براساس دانشی که ایجاد شده عملکردی مشاهده شود که متاسفانه عملکردی آغاز نشده است.

وی با اشاره به مخاطرات پدیده «خشکسالی آب زمین شناختی» گفت: در این حالت، سفره آب زیرزمینی در اثر نبود آب و خشکسالی های مداوم کشاورزی و هواشناسی دچار سیکل تخریب شونده ای می شود و به سمتی می رود که دیگر راه بازگشت ندارد. اکنون مدت هاست که در خشکسالی آب زمین شناختی هستیم و این نشان دهنده آن است که تا چه اندازه بحران جدی است و باید برای این مساله اطلاع رسانی لازم و دقیق صورت گیرد.

بلورچی، راه جلوگیری از رخداد این پدیده را کاهش برداشت آب های زیرزمینی عنوان و تصریح کرد: این در حالی است که آب زیرزمینی به شدت در حال آسیب دیدن است و اگر اقدامات فوری و اساسی صورت نگیرد، اولین و آخرین پیام آن چیزی است که فرونشست به همراه دارد؛ یعنی:« مرگ آبخوان».

http://www.watan.ir/fa/index.php?Page=definition&UID=147191